Konteksty 2026

Konteksty
12. Festiwal Sztuki Efemerycznej, Sokołowsko
Temat przewodni 2026 r.: Przewrót
16–19 lipca 2026 r.

W życiu jednostki i w historii zbiorowości zdarzają się momenty, które działają jak cięcia montażowe: nagłe, gwałtowne i nieodwracalne. Psychologowie nazywają je punktami zwrotnymi, wydarzeniami, które na nowo kształtują naszą tożsamość, relacje i egzystencję. Historycy definiują je jako momenty krytyczne, w których prywatne biografie krzyżują się z wielkimi wydarzeniami: wojnami, migracjami, rewolucjami, kryzysami gospodarczymi lub społecznymi. Te dwie perspektywy – osobista i polityczna, nie są od siebie oddzielone, lecz nieustannie się przeplatają. Wystawa skupia się właśnie na tych punktach przecięcia. Szczególnie interesują nas te chwile, które wydają się nieistotne, ale wywołują efekt kuli śnieżnej, prowadzący do tytułowego przewrotu, czyli nieodwracalnej zmiany.

Czerpiąc inspirację między innymi z koncepcji i przemyśleń Hannah Arendt, Svetlany Aleksijewicz, Dana McAdamsa i Waltera Mignolo, traktujemy historię egzystencjalnych wstrząsów jako opowieść o odzyskanej lub utraconej sprawczości. Artyści, których prace prezentujemy, rejestrują momenty, w których codzienne życie zostaje nagle przerwane: narodziny dziecka, utrata pracy, choroba, zmiana tożsamości, decyzja o emigracji, ale także doświadczenia wojny, przemian politycznych, upadku instytucji, a także przełomowe wydarzenia kształtujące świat, takie jak walki antykolonialne i związane z nimi przeorganizowanie światów politycznych oraz akty epistemicznego nieposłuszeństwa i odłączenia się od dominujących systemów wiedzy. W ich pracach momenty te stają się nie tylko materiałem autobiograficznym, ale także analitycznym, opowiadającym nam o strukturach kształtujących życie jednostek.

Antropolog Victor Turner nazywa takie momenty „liminalnymi”, zawieszonymi między starym a nowym porządkiem. To właśnie w tej przestrzeni liminalnej rodzi się sztuka, zdolna zatrzymać bieg historii i spojrzeć na nią z nowej perspektywy. Z kolei Marianne Hirsch i Aleida Assmann zwracają uwagę, że wstrząsy nie kończą się na biografii jednostki, lecz rozprzestrzeniają się falami w pamięci rodzinnej i zbiorowej. Dziedziczymy je jako emocje, wzorce zachowań, luki w opowieściach.

Prezentowane prace ukazują, że momenty przewrotów często pozostają niewidoczne w oficjalnych narracjach historycznych. To, co systemowe, znajduje odzwierciedlenie w sferze prywatnej, a to, co prywatne, nabiera wymiaru politycznego. W języku sztuki dostrzegamy, że momenty zmieniające życie nie zawsze przybierają formę katastrofy; czasami są to ciche zmiany rytmu, subtelne przesunięcia perspektywy, które prowadzą do ponownego zdefiniowania samego siebie. Przesunięcia te są często również przenoszone i przekazywane poprzez ciało, istnieją i wyrażają się poprzez ciała, wykraczając poza język słów.

Festiwal Sztuki Efemerycznej „Konteksty” 2026 zaprezentuje prace, które zachęcają nas do bliższego przyjrzenia się tym przemianom jako strukturze życia i historii. Podkreśla on, że momenty przewrotu nie są tak bardzo zakłóceniem ciągłości, ile jej ujawnieniem: momentem, w którym to, co zazwyczaj pozostaje ukryte, staje się widoczne, relacje zależności, praca emocjonalna, niepewność co do przyszłości, mechanizmy władzy, ale także potencjał oporu, troski i kreatywności.

Marta Czyż i Dzekashu MacViban